قدرت پدافند موشکی ایران مقابل جنگنده آمریکا/ همه چیز درباره جنگنده اف ۲۲ (F22)

نشریه الکترونیکی و تخصصی نظامی «میلیتری تایمز» در یادداشتی تحلیلی به بررسی رویارویی احتمالی بین ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران پرداخته و ضمن اذعان به توانمندیهای پیشرفته نظامی ایران نوشت فارغ از اینکه کدام طرف جنگ را راه بیاندازند، نتیجه برای آمریکا از پیش تعیین شده نیست.
در ابتدای این یادداشت با اشاره به نگرانی و بررسیهای دقیق مقامات وزارت دفاع و دستگاههای امنیتی آمریکا از تقابل نظامی با ایران، آمده است: «پدافند ساحلی ایران احتمالاً تمام خلیج فارس را برای کشتیهای جنگی نیروی دریایی آمریکا به منطقه ممنوعه تبدیل کند. پدافند موشکی پیشرفته زمین به هوای ایران نیز تهدیدی قابل توجه برای خلبانان آمریکایی است. زرادخانه موشکهای بالستیک و کروز ایرانی نیز تاسیسات نظامی آمریکا در حوزه استحفاظی سنتکام را در خطر قرار میدهد. تلفات آمریکا میتواند زیاد باشد».
این نشریه تخصصی نظامی با فرض گرفتن اینکه حتی اگر آمریکا بتواند در تقابل با ایران به پیروزی دست یابد، توضیح میدهد: «اما مشخص نیست که پیروزی به چه شکل خواهد بود. هیچکسی از اشغال وسیع (ایران) مانند آنچه در تهاجم سال ۲۰۰۳ آمریکا به عراق رخ داد، دم نمیزند. بسیاری از نخبگان نیز هشدار میدهند که هرگز نباید امید داشت که حمله نظامی آمریکا (به ایران) باعث شود ایرانیها برای ساقط کردن جمهوری اسلامی و تبدیل این کشور به متحد آمریکا اقدام کنند».
میلیتری تایمز ضمن اشاره به مصاحبههای کیفی که با بیش از ده کارشناس نظامی، شامل مقامات فعلی و پیشین ارتش آمریکا، انجام داده، چرخشهای احتمالی وقایع در درگیری با ایران را اینگونه توصیف میکند: «حملات (غافلگیرکننده) به شریانهای ترانزیتی مهم از جمله کانال سوئز و تنگه هرمز انجام خواهد شد. آبهای اطراف یمن نیز با مینهای دریایی پر خواهد شد که حرکت کشتیها در این منطقه را به خودکشی بدل میکند. حملات الکترونیکی در فضای مجازی، منجر به قطع برق (تاسیسات آمریکایی) در منطقه میشود. اختلالات الکترونیک نیز توانایی مخابراتی و ارتباطی نظامیان (آمریکا) را تضعیف کرده و این در حالی است که فرماندهان میدانی با چیزی رو به رو شدهاند که بیش از یک دهه است تجربه نکردهاند».
در ادامه این تحلیل با بیان اینکه گروههای مقاومت حامی ایران در منطقه نیز از این فرصت برای صدمه زدن به مواضع آمریکا در هر مکان و زمان ممکن استفاده خواهد کرد، آمده است: «آنطور که یک کارشناس نظامی میگوید، حضور چند هزار نیروی (آمریکایی) در منطقه و اعزام تعداد بیشتر، میتواند باعث اشتباه محاسباتی شود و در نهایت شاهد آن باشیم که کنترل اوضاع در دست خارج شود».
این نشریه آمریکایی سپس به بررسی جزئیتر شرایط درگیری احتمالی ایران و آمریکا در چهار حوزه دریایی، زمینی، هوایی و پدافند موشکی پرداخته که به شرح ذیل است.

زیردریایی فاتح
دریایی
ایران بهجای آنکه بهصورت مستقیم (نیروی دریایی) خود را با نیروی دریایی آمریکا درگیر کند، از هجوم گسترده قایقهای تندرو، پهپادها و مینهای دریایی استفاده میکند تا ناوگان (آمریکا) را آزار داده و به عقب براند. این اتفاق مخصوصاً در نقاط ضعف مانند تنگه هرمز که شریان حیاتی متصلکننده خلیج فارس و خلیج عمان است، محتملتر میباشد.
یکی از تهدیدهای (جدی) علیه نیروهای آمریکایی در منطقه، زیردریایی نیمه-سنگین «فاتح» است که به موشکهای زیرسطحی به سطح با برد حدود ۲ هزار کیلومتر مجهز شده است.
تهدید دیگر، زیردریایی کلاس غدیر است که با تعداد کمی از خدمه میتواند چندین اژدر و موشک کروز (به سمت اهداف آمریکایی) شلیک کند. «برایان کلارک» دستیار ارشد پیشین عملیات نیروی دریایی آمریکا میگوید: «این (زیردریایی) کوچک است، به همین دلیل میتواند در آبهای کمعمق خلیج فارس به راحتی عملیات کند. ردیابی آن نیز با سونار (رادار صوتی) دشوار است زیرا نه تنها صدای بسیار کمی که دارد، بلکه به دلیل جثه کوچک، سونار نمیتواند آن را نشان دهد».
با توانمندی حملات مخفیانهای که ایران دارد، این بهترین گزینه آنها خواهد بود. شاید موشکهای کروز ضد کشتی ایران نتواند ضربه مهلکی به اهداف آمریکایی بزند اما کوچکترین صدمات هم شکست رسانهای بزرگی برای آمریکا و پیروزی برای ایران است.
زمینی
نیروی زمینی ارتش (آمریکا) نقش حیاتی در هر درگیری در منطقه دارد اما بدون داشتن برنامه خاص برای ایران، نمیتوان انتظار داشت که چیزی مانند عراق را شاهد باشیم. در عوض، نیروی زمینی ارتش آمریکا سامانههای پدافند موشکی پاتریوت را برای محافظت از تاسیسات مهم آمریکا و متحدانش به منطقه میآورد.
در مقابل اما گروههای مقاومت حامی ایران میتوانند نیروهای آمریکا و متحدانش را در سراسر منطقه هدف بگیرند. گروههای زیادی در فاصله بسیار دورتر از مرزهای ایران، در سوریه، عراق و یمن هستند که آمریکا باید به آنها نیز توجه کند.
«فیلیپ اسمیت» تحلیلگر ارشد در اندیشکده واشنگتن به میلیتری تایمز گفت که توانایی گروههای مقاومت مانند حزبالله در عراق و سوریه، فراتر از بمبگذاری رفته و آنها اکنون به نیروهای آبدیده در جنگ تبدیل شدهاند. وی میگوید که آنها سلاحهای پیشرفته مانند موشکهای ضد زره در اختیار دارند که بهترین فناوریهای پدافندی آمریکایی را نیز شکست دادهاند.

«دِیو دپوتلا» سرهنگ بازنشسته نیروی هوایی آمریکا و رئیس دانشکده مطالعات هوافضای میشل با اشاره به اینکه گروههای مقاومت در منطقه به موشکهای نقطهزن مجهز هستند، هشدار میدهد: «اگر درگیری (بین آمریکا و ایران) رخ دهد، شاهد بهکار افتادن گسترده تسلیحات هوایی نقطهزن (گروههای مقاومت) توسط نیروهای عملیات ویژه و حملات سایبری بزرگ خواهیم بود».
یک مقام پیشین در ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا «سنتکام» – که از سوی جمهوری اسلامی ایران تروریستی اعلام شده است – در گفتوگو با میلیتریتایمز ضمن اذعان به اینکه آمریکا خیلی چیزها را درباره توانمندیهای ایران و گروههای مقاومت در منطقه نمیداند، توضیح داد: «ممکن است تاسیسات زیرزمینی یا تونلهایی در برخی نقاط وجود داشته باشد که ما از آنها بیخبریم».
هوایی
هر عملیات هوایی علیه ایران به شدت با عملیاتهای قبلی نیروی هوایی آمریکا متفاوت است زیرا پدافند هوایی این کشور بسیار پیشرفتهتر از دشمنان قبلی آمریکا است.
ایالات متحده برای اینکه پدافند هوایی یا حداقل سیستمهای هشداردهنده ایران را شکست دهد، باید یا بهصورت فیزیکی از نزدیک آنها را از کار بیاندازد (که امری تقریباً غیرممکن است) یا از ابزارها جنگ الکترونیک استفاده کند.
سرهنگ دپوتلا با بیان اینکه حمله هوایی به ایران، نیازمند تعداد زیادی از جنگندههای رادارگریز و البته نزدیک شدن بیش از حد آنها به سطح زمین برای صدمه زدن به سامانههای پدافند موشکی اس -۳۰۰ و باور ۳۷۳ است، اما هشدار داد که سیستم یکپارچه پدافند هوایی ایران به قدری پیچیده است که کار را برای اف -۲۲ ها و اف -۳۵ های آمریکایی سخت میکند.

پدافند موشکی
طبق اطلاعات «مرکز بینالمللی مطالعات استراتژیک و پروژه پدافند موشکی»، جمهوری اسلامی ایران بزرگترین و متنوعترین زرادخانه موشکهای بالستیک در منطقه را در اختیار دارد. این کشور همچنین بهصورت روزافزون موشکهای کروز پیچیدهتر، موشکهای ضد کشتی کوتاهبرد جدیدتر و سامانههای پدافند هوایی چالش برانگیزتری در اختیار میگیرد.
این زرادخانه موشکی بُردهایی از ۳۰۰ کیلومتر تا ۲۵۰۰ کیلومتر دارد که ایران را قادر میسازد تا اهدافی در فاصلهها دور حتی ایتالیا را نیز هدف قرار دهد.
«تام کاراکو» مدیر پروژه پدافند موشکی در اندیشکده مذکور با بیان اینکه «خلاقیت ایران در مفاهیم عملیاتی» به اندازه توانمندی سختافزاری آن اهمیت دارد، میگوید: «برای نمونه، استفاده از پهپاد برای هدف قرار دادن رادارهای پاتریوت را در نظر بگیرید. حال فکر کنید (ایران) از یک پهپاد برای هدف قرار دادن آن رادارها استفاده کند، چیزی که در اصل برای دفاع در برابر موشک طراحی شده (نه پهپاد)».
کاراکو با اشاره به تلاش ایران برای توسعه دادن موشکهای کروز جهت تکمیل لایه فوقانی موشکهای بالستیک دوربرد، اذعان کرد: «آنها اخیراً موشک کروز سومار را با برد ۲ هزار کیلومتر آزمایش کردند. اگر آنها چنین موشک کروزی داشته باشند، میتوانند پدافندهای موشک بالستیک (مثلاً پاتریوت) را دور زده و از پشت به آن حمله کنند. این امر، ایرانیها را قادر میسازد به اسرائیل، هر جایی در خلیج فارس، هر پایگاهی در افغانستان یا مصر حمله کنند».
موشکهای بالستیک و کروز ضد کشتی، تهدید جدی برای کشتیهای جنگی و تجاری آمریکا در خلیج فارس هستند. همانطور که در سال ۲۰۱۶، ناوشکن آمریکایی «مِیسون» در آبهای دریای سرخ نزدیک سواحل یمن هدف موشک کروز ناشناس قرار گرفت.
سرعت جنگنده اف ۲۲
وقتی صحبت از برتری هوایی میشود، سرعت یکی از فاکتورهای حیاتی است، اما نه هر سرعتی. آنچه سرعت جنگنده اف ۲۲ را از سایر رقبا متمایز میکند، نحوه دستیابی و حفظ این سرعت است. در دنیای هوانوردی نظامی، اکثر هواپیماها برای شکستن دیوار صوتی مجبورند از پسسوز (Afterburner) استفاده کنند. این کار سوخت بسیار زیادی مصرف میکند و عملا مدت زمان پرواز با سرعت بالا را به چند دقیقه محدود میکند.
اما داستان در مورد رپتور متفاوت است. این پرنده به دو موتور قدرتمند Pratt & Whitney F119 مجهز شده که به آن اجازه میدهد بدون روشن کردن پسسوز، به سرعتی معادل 1.8 ماخ (حدود 1960 کیلومتر بر ساعت) برسد. این قابلیت که «سوپرکروز» (Supercruise) نام دارد، به خلبان اجازه میدهد مسافتهای طولانی را با سرعت صوت طی کند و در کمترین زمان ممکن خودش را به منطقه درگیری برساند، بدون اینکه نگران تمام شدن سریع سوخت باشد.
البته اگر خلبان تصمیم بگیرد از تمام توان موتورها استفاده کند، سرعت نهایی به بیش از 2.25 ماخ خواهد رسید. تصور کنید جسمی با وزن حدود 30 تن با چنین سرعتی در آسمان حرکت کند؛ این یعنی انرژی جنبشی عظیمی که فرار از دست آن برای هر دشمنی تقریبا غیرممکن است.
رقص مرگبار در آسمان؛ مانورپذیری رپتور

قدرت جنگنده اف ۲۲ فقط در سرعت خطی خلاصه نمیشود. یکی از جذابترین بخشهای تکنولوژی این هواپیما، سیستم تغییر بردار رانش (Thrust Vectoring) است. خروجی موتورهای این جنگنده ثابت نیستند؛ بلکه نازلهای انتهای موتور میتوانند جریان هوای داغ خروجی را تا 20 درجه به سمت بالا یا پایین منحرف کنند.
این ویژگی چه کاربردی دارد؟ تصور کنید در یک نبرد هوایی نزدیک یا داگفایت (Dogfight) هستید. هواپیماهای معمولی برای چرخش نیاز به جریان هوا روی بالهای خود دارند، اما جنگنده اف ۲۲ رپتور میتواند با تغییر جهت نیروی موتور، دماغه هواپیما را در زوایایی بچرخاند که قوانین فیزیک را به چالش میکشد. این قابلیت به خلبان اجازه میدهد تا در سرعتهای بسیار پایین هم کنترل کامل روی هواپیما داشته باشد و مانورهایی را اجرا کند که حریف را کاملا گیج میکند.
قیمت جنگنده اف ۲۲
همیشه بحث هزینهها پاشنهی آشیل پروژههای نظامی پیشرفته بوده و رپتور هم از این قاعده مستثنی نیست. قیمت جنگنده اف ۲۲ یکی از دلایل اصلی بود که پنتاگون تصمیم گرفت خط تولید آن را پس از ساخت تنها 195 فروند متوقف کند. برای درک بهتر این هزینههای نجومی، باید آنها را تفکیک کنیم.
هزینه خرید هر فروند از این هواپیما برای خروج از کارخانه (Flyaway Cost) چیزی در حدود 143 میلیون دلار برآورد شده است. اما اگر بخواهیم هزینههای سرسامآور تحقیق و توسعه (R&D) را هم روی تعداد کم تولید شده تقسیم کنیم، قیمت تمام شده برای هر فروند به عدد حیرتانگیز 350 میلیون دلار میرسد.
اما ماجرا به همینجا ختم نمیشود. نگهداری از این هیولا هم داستان خودش را دارد. پوششهای ضد رادار بدنه بسیار حساس هستند و نیاز به مراقبت دائمی در آشیانههای مجهز دارند. طبق آمارها، هر ساعت پرواز با جنگنده اف ۲۲ هزینهای بین 34,000 تا 60,000 دلار روی دست نیروی هوایی میگذارد. با این حال، فرماندهان نظامی معتقدند این هزینه برای داشتن ابزاری که هیچ راداری نمیتواند آن را ببیند، کاملا توجیهپذیر است.
چشمان تیزبین؛ رادار و اویونیک
در نبردهای مدرن، کسی برنده است که زودتر ببیند و زودتر شلیک کند. چشم بینای رپتور، رادار فوق پیشرفته AN/APG-77 از نوع آرایه فازی فعال (AESA) است. ویژگی شاهکار این رادار، قابلیت LPI یا «احتمال رهگیری پایین» است.
به زبان ساده، رادار جنگنده اف ۲۲ امواج خود را به گونهای مدیریت و پرتاب میکند که سیستمهای هشداردهندهی دشمن اصلا متوجه نمیشوند که تحت نظر هستند. خلبان رپتور میتواند روی هدف قفل کند، اطلاعات را تحلیل کند و موشک را شلیک کند، در حالی که خلبان دشمن هنوز در رادار خود چیزی جز آسمان خالی نمیبیند. این یعنی یک شکار خاموش و مرگبار.
توان بمباران جنگنده اف ۲۲

اگرچه رپتور ذاتا برای شکار سایر هواپیماها و پاکسازی آسمان طراحی شده، اما طراحان آن نیمنگاهی هم به اهداف زمینی داشتهاند. توان بمباران جنگنده اف ۲۲ به این هواپیما اجازه میدهد تا به عنوان یک بمبافکن ضربتی در روز اول جنگ وارد عمل شود و سیستمهای پدافندی دشمن را نابود کند.
نکتهی حیاتی اینجاست که برای حفظ خاصیت پنهانکاری، رپتور نمیتواند موشک یا بمب را زیر بالهای خود حمل کند، چرا که این کار سطح مقطع راداری را به شدت افزایش میدهد. بنابراین تمام تسلیحات باید در محفظههای داخلی شکم هواپیما پنهان شوند.
در یک پیکربندی تهاجمی، این پرنده میتواند دو بمب 1000 پوندی هدایت ماهوارهای GBU-32 JDAM را حمل کند که برای نابودی اهداف بتنی و سخت بسیار مناسب هستند. علاوه بر این، با ارتقای نرمافزاری و سختافزاری جدید، اکنون امکان حمل 8 عدد بمب کمقطر و هوشمند GBU-39 (SDB) هم فراهم شده است.
این بمبهای کوچک اما دقیق، به جنگنده اف ۲۲ اجازه میدهند تا در یک بار نفوذ به عمق خاک دشمن، چندین هدف حیاتی و مجزا را با دقت جراحی مورد اصابت قرار دهد. عبارت بمباران جنگنده اف ۲۲ شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد، اما وقتی پای نابودی رادارهای پیشرفته دشمن (SEAD) در میان باشد، این پرنده یکی از بهترین گزینههاست.
مقایسه با رقبا و جایگاه جهانی
در دنیای هوانوردی نظامی، مقایسهها همیشه جذاب هستند. یکی از پرتکرارترین بحثها، مقایسه رپتور با جنگندههای شرقی است. در این میان نام سوخو ۳۵ بیشتر از همه به گوش میرسد. سوخو ۳۵ روسی یک جنگنده بسیار چابک با حجم آتش بالاست که در مانورهای نزدیک بسیار خطرناک است. اما تفاوت فلسفهی طراحی در اینجا مشخص میشود: سوخو ۳۵ یک جنگنده نسل 4.5 است که دیده میشود، اما جنگنده اف ۲۲ یک شبح واقعی است.
بسیاری از کارشناسان معتقدند در یک سناریوی واقعی، رپتور قبل از اینکه حتی وارد محدوده دید راداری حریف شود، کار را تمام کرده است. این ویژگی باعث شده تا با وجود گذشت سالها از اولین پرواز، اف 22 همچنان به عنوان بهترین جنگنده برتری هوایی در جهان شناخته شود. حتی جنگندهی جدیدتر F-35 هم نتوانسته جایگزین آن شود، چرا که اف 35 بیشتر یک جنگنده چندمنظوره است و تواناییهای تخصصی رپتور در نبرد هوایی (مثل سرعت و ارتفاع پرواز) را ندارد.
آینده ناوگان و پروژه سوپر رپتور

شاید فکر کنید چون تولید متوقف شده، توسعه هم متوقف شده است؛ اما نیروی هوایی آمریکا برنامهی ویژهای برای بهروزرسانی ناوگان فعلی دارد. پروژههایی که گاهی به نام «سوپر رپتور» شناخته میشوند، شامل نصب سنسورهای جدید مادون قرمز (IRST) برای کشف اهداف پنهانکار و یکپارچهسازی با موشکهای نسل جدید مانند AIM-260 است.
همچنین در نمونههای دیده شده، استفاده از پوششهای جدید آینهمانند روی بدنه جنگنده اف ۲۲ آزمایش شده که احتمالا برای کاهش اثرات حرارتی و مقابله با سیستمهای لیزری آینده طراحی شدهاند. رپتور با کارنامهای درخشان که شامل اولین شکار هوایی واقعی (ساقط کردن بالن جاسوسی چینی در ارتفاع 58,000 پایی) است، ثابت کرده که سرمایهگذاری روی لبهی تکنولوژی همیشه نتیجهبخش است.
مشخصات فنی کلیدی
در جدول زیر نگاهی کوتاه به اعداد و ارقام این پرنده میاندازیم:
| مشخصات | جزئیات |
| تعداد موتور | 2 عدد Pratt & Whitney F119-PW-100 |
| حداکثر رانش | 35,000 پوند برای هر موتور |
| سرعت سوپرکروز | 1.82 ماخ (بدون پسسوز) |
| سرعت نهایی | +2.25 ماخ (با پسسوز) |
| سقف پرواز | +65,000 پا (20 کیلومتر) |
| برد عملیاتی | حدود 1,839 مایل (2,960 کیلومتر) |
| ظرفیت بمباران | 2x GBU-32 یا 8x GBU-39 SDB |
| قیمت هر فروند | ~143 میلیون دلار (تولید) / ~350 میلیون دلار (کل برنامه) |
جمعبندی

در نهایت باید گفت جنگنده اف ۲۲ نمادی از اوج مهندسی هوافضا و قدرت بازدارندگی است. اگرچه تعداد آن محدود است و نگهداری آن هزینههای سنگینی دارد، اما قابلیتهایی مثل پنهانکاری کامل، پرواز مافوق صوت بدون پسسوز و سیستمهای الکترونیک هوشمند، آن را در کلاسی کاملا جداگانه قرار میدهد. تا زمانی که جنگندههای نسل ششم (NGAD) وارد میدان شوند، رپتور همچنان فرمانروای بیچونوچرای آسمانها باقی خواهد ماند و حضورش در هر منطقهای، کفه ترازو را به نفع دارندگانش تغییر میدهد.



